Piştî darbeya leşkerî ya 12ê Îlonê, hin kadroyên PKKê an welat terikandin an jî koçî deverên gundan kirin; hejmareke girîng ji kadro û sempatîzan di girtîgehan de rastî îşkenceyê hatin.
Yek ji hevalên jin ên ku di sala 1977’an de li herêma Serhedê wekî sempatîzan dest pê kir û paşê xebata rêxistinî ya şoreşgerî pêk anî Hacer Subaşı bû. Hacer Subaşi û milîtanên din ên jin beşdarî çalakiyên organîzekirina girseyî û her weha çalakiyên bi komên propagandayê yên nîv-çekdar bûn. Wan bi giranî keşf ji bo operasyonan dikirin û îstîxbarat kom dikirin. Dema ku Rêber Apo di sala 1977’an de li Kurdistanê însiyatîfa xwe da destpêkirin, Hacer Subaşi û şoreşgerên din ên jin ên ku li herêma Serhedê dixebitîn cara yekem bi Rêber APO re civiyan. Her çend ew bi ramanên Rêber Apo dizanibûn jî, wan rûyê wî nas nedikirin; Rêber APO van hevalên jin ên ku di xebata wî de beşdar bûn di civînan de digirt û karê wan cidî digirt. Di dema hevdîtina wan de, Hacer Subaşi ferq kir ku Rêber APO ji şoreşgerên din cuda ye û ji hevalên xwe yên mêr ên ku li Serhedê bi wê re dixebitin re got, "Ew ji we cuda ye." Ji bo ewlehiya Rêber Apo, nasnameya wî nehat eşkerekirin, lê piştî ku ew çûn, wan got, "Ew Apo bû." Hacer Subaşi ji hevalên xwe, nemaze ji birayê xwe yê mezin ku ew jî şoreşger bû, pir hêrs bû û pirsî, "Çima we zûtir ji min re negot?" Heta wê demê, Hacer Subaşi di asta sempatîzan û welatparêzek de beşdarî çalakiyan bûbû. Piştî hevdîtina bi Rêbertiyê re, wê biryar da ku tevlî têkoşînê bibe û erkên milîtantiyê girt ser xwe. Piştî darbeya leşkerî ya 1980’an, her kes di xetereyê de bû; girtin û îşkenceyên dijwar dest pê kirin. Hacer û hevalên wê yên jin ên din dixwestin vekişin gundan, lê ev daxwaz ji hêla hevalên wan ên mêr ve ji ber hesasiyetên civakê û fikara ku dijmin wê wekî materyalek dijî-propagandayê bikar bîne nehat qebûlkirin.
Dijmin bi giranî yekîneyên herî piçûk ên civakê jî hedef girt, yek sempatîzan jî nehişt. Di vê pêvajoyê de, hêzên jinan derbeya herî giran xwarin, nemaze li herêma Serhedê. Mîlîtanên mêr ên ku vekişiyan çiyayan reviyan, lê hema hema hemû hevalên jin hatin girtin û rastî îşkenceyên herî giran hatin. Wan hewl da ku bi mayîna li gundan xwe biparêzin, lê dijmin êrîşî gundan kir, jinên şoreşger di nav gel de tespît kir û ew birin odeyên îşkenceyê. Hacer Subaşı ji bo hevalên xwe yên ku di şert û mercên dijwar ên darbeya leşkerî de nikaribûn derkevin derve çek, xwarin û agahdariya îstîxbaratê peyda kir. Wê agahdariya li ser hevalên xwe yên ku hatine girtin ragihand û çalakiyên xwe ji bo kesên ku tevgera wan sînordar bû domand. Ew û hevalên xwe ji bo operasyonekê li dijî yekîneyeke komandoyan ku wê berê keşf kiribû û pêşkêşî wan kiribû, ketin rê. Yek ji hevalên wê ku ajan bû, amadekariyên vê operasyonê ji dijmin re vegot. Dema ku ew gihîştin cihê bûyerê, ketin kemîna dijmin. Hacer Subaşi di 25ê Cotmeha 1980’an de di kemîna dijmin de şehîd bû. Tevî girtina hejmareke girîng ji kadroyan û derxistina hin ji wan ji welêt piştî darbeya 1980’an, hewldanên rêxistinî nesekinîn. Çalakiyên ji bo rêxistinkirin û perwerdekirina gel berdewam kirin.
Besê Anûş yek ji wan kesan bû ku van çalakiyan pêk anî. Besê Anûş, yekem hevala jin a ku şehîd dikeve, di sala 1961’an de li gundê Esmapuru yê navçeya Pazarcikê ji dayik bû. Di wê serdemê de, dema ku keçan şansê çûna dibistanê tunebû, Besê Anûş karîbû heta sala yekem a dibistana navîn biqedîne. Di temenê biçûk de zewicî lê hewl da ku bi bûyîna dirûtinê li ser lingên xwe bisekine. Jinbûn, Kurdbûn û Elewîbûn nakokiyên wê zêde kirin û ew bi endamên PKK-ê re hevdîtin kir ku wê demê jê re "Apocî" digotin. Di dema damezrandina PKK-ê de, ew çû gundan û çalakiyên rêxistinî pêk anî. Bi hestên welatparêziyê yên xurt û xwesteka jiyanek azad, ew di dawiya sala 1978’an de wekî milîtanek tevlî PKK-ê bû. Komkujiya Mereşê bandorek kûr li ser Besê Anûş kir, ew fêm kir ku civaka Kurd û jin hewce ne ku werin parastin. Li ser vê bingehê, wê perwerdehiya rêxistinî û çekan da jinên li gundan, da ku ew bikaribin xwe biparêzin û ji bo rêxistinkirina jinan civîn li dar dixistin. Di encama deşifrebûna çalakiyên wê de, bi hevjîna wê Mehmet Gencer ligel tevlî hevalên xwe yên li gundan bû. Rojekê, di dema sohbetekê de, fermandarê komê got, "Ger ez şehîd bibim, ez xem nakim, kurekî min heye ku çeka min hilgire; lê ger tu şehîd bibî, zarokekî te tune ku çeka te hilgire." Besê bi ken bersiv da, "Zarokekî min tune, lê ger ez şehîd bibim, ez bawer dikim ku bi sedan jin dê çeka min hilgirin, û bi hezaran jin dê li çiyayên Kurdistanê şer bikin." Di wê gavê de, ev gotin ji bo komê wekî xewnek xuya bûn, lê demê îspat kir ku pêşbîniya heval Besê rast bûm. Wê bi jiyana xwe ya têkoşînê nîşan da ku jinek dikare di artêşê û di şer de çih bigire bike û li dijî dijmin ew dikare bibe pêşenga têkoşînek mezin. Di 17ê Adara 1981’an de, Besê Anûş, li gel pênc hevalên xwe nêzîkî gundê Musolar ê Pazarcikê, ji aliyê dijmin ve hat dorpêçkirin. Sibeha 17ê Adarê, derdora saet 6:00ê sibê, Besê Anûş dema ku nobedar bû dijmin ferq kir û hevalên xwe şiyar kir; wan hewl da ku ji dorpêça dijmin birevin, lê Besê di encama gulebaranê de şehîd bû. Çar kesên din ên di komê de ji aliyê dijmin ve hatin girtin. Besê Anûş bi lêgerîna xwe ya azadiyê, berxwedan û ruhê xwe yê têkoşînê bênavber bandorek kûr li ser hemû heval û hem jî li ser gel kir. Dema ku ew şehîd bû, 3,000 kes beşdarî merasîma cenazeyê wê bûn. Gel tabûta Besê Anûş ji Pazarcixê hilgirt û gundê wê û heta goristanê meşiyan. Leşkeran girseyê dorpêç kirin û hewl dan wan belav bikin, ji ber mezinahiya komê nekarîn tiştek bikin.
Windahiyek din a girîng di vê demê de Sakîne Kırmızıtaş bû. Sakîne Kırmızıtaş di sala 1959’an de li Dêrsimê ji dayik bû. Wek keça malbateke çîna navîn, wê dibistana seretayî, navîn û amadeyî li Elezîzê qedand. Piştre Enstîtuya Perwerdehiyê ya Mêrdînê dewam kir. Dema ku hîn li lîseyê bû, ew bi bîrdoziya PKKê re nas kirbû û piştî demek kurt ji lêkolînê, nêrînên wê qebûl kir. Beşdarî çalakiyên perwerdehî bû û bû sempatîzanek çalak. Ji bilî xebatên propagandayê, Sakîne Kırmızıtaş çalakiyên perwerdehî û yên din jî pêk anî; bi xwezaya xwe ya îdîakar û çalak, erkên ku jê re hatine spartin bi fedakariyek mezin bi cih anî. Di salên xwe yên li Enstîtuya Perwerdehiyê ya Mêrdînê de, wê têkiliyên xwe bi partiyê re bêtir pêş xist û rolên çalak girt ser xwe. Di sala 1979’an de, li Qoserê, Mêrdînê, wekî rêvebera çalakiyên jinan hate tayînkirin. Wê ev rol li Amedê wekî endamek komîteya herêmî bi serkeftî bi cih anî. Wê di bidestxistina piştgiriyê ji bo têkoşînê, bi taybetî di nav jinan de, rolek çalak lîst. Tevî ku di sala 1980’an de di nav kesên ku ji ber girtinên girseyî li Amed dihatin lêgerîn de bû jî, wê bi hişyarî û jîrbûna xwe ya siyasî karî xwe biparêze. Her çend di vê heyamê de têkiliya wê bi tevgerê re qut bû jî, wê karî ji nû ve têkilî dayne û beşdarî çalakiyan bibe. Di dema xebata xwe ya li herêma Mûş-Karliovayê de, wê li hember zehmetiyên ku pê re rû bi rû ma, bi ser ket û tevî şert û mercên darbeyê jî erkên xwe bi serkeftî bi cih anî. Sakîne Kirmizîtaş bi hêrs û berteka xwe ya li dijî dagirkeran, di dilê her milîtana jin de dijî û piştî şehadeta wê, hişmendiya jinan û îdiayên azadiyê xurt dibin. Ew sembola jina bi prensîb û azad ku helwestek xurt ji bo xwe afirand û teslîmî mêran û normên çanda baviksalar nebû.
Şehîdeke din a vê serdemê Azîme Demîrtaş e. Azîme Demîrtaş di sala 1961’an de li gundê Demîrce yê Nazimiyeya Dêrsimê ji dayik bûye. Wek keça malbateke mezin ku debara xwe bi çandinî û heywandariyê dikir, dev ji dibistana navîn berda. Di salên 1970’an de, wê îdeolojiya PKKê naskir; di destpêkê de, ew bû sempatîzanek çalak û paşê bi birayê xwe re tevlî PKKê bû. Wê li Nazimiyeyê erk girt û di sala 1979’an de hate girtin. Piştî ku ji girtîgehê derket, wê dîsa li deverên gundan erk û berpirsiyarî girt ser xwe. Wê bi wêrekî û moralê xwe, bi şiyana(hêz) xwe ya rûbirûbûna her cûre zehmetiyan bandor li hevalên xwe kir. Ew taybetmendiyên wêrek û mêrxas ên jinên Kurd û pabendbûna wan a bêdawî ji bo doza wan temsîl dike. Di 25ê Kanûna Pêşîn a 1981’an de, li nêzîkî gundê Dizikê, ew û hevalê wê Îbrahîm Kaplan rastî dijmin hatin; qehremaniya wê di pevçûnek bi artêşa Tirk re wê demê de bi berfirehî hate naskirin. Tevî birîndarbûnê jî, wê hewl da ku moralê hevalên xwe bilind bike. Dema ku hewl didan dorpêça dijmin bişkînin, ew neçar man ku şevê di nav berfê de derbas bikin. Di 26ê Kanûna 1981’an de, di vê pevçûnê de ku dema birîndar bû dîsa tevlî pevçûna xwe heya dawî dewamkir û gihêşt şehadet. Şehadeta heval Azîme bandorek kûr li ser gel kir. Her çend tevlîbûna jinan a têkoşîna çekdarî li çiyayan di wê demê de baş nehat pêşwazîkirin jî, gel ew hembêz kir. Şehadeta wê di nasandina gelê Dêrsimê bi PKKê re roleke girîng lîst. Ev yek hêviya berxwedanê di nav wan de ji nû ve geş dike. Ezîme Demîrtaş, ku li Dêrsimê bû sembola berxwedana jinan, di beşdarbûna jinan a di nav refên artêşê de jî roleke mezin lîst. Piştî sala 1980’an, PKKê li Sûriyeyê bi avakirina deverên perwerdeyê pêvajoyeke nû dest pê kir. Vê serdema nû ji bo jinan jî nûjenîbûn anî.
Di nîvê salên 1980’an de, pirsgirêka jinan derket pêş. Rêber Apo bawer dikir ku şoreş bêyî çareserkirina pirsgirêka jinan nikare bi awayekî saxlem bimeşe. Ji bo vê armancê, wî dît ku ji bo jinan girîng e ku hêza leşkerî, siyasî û îdeolojîk bi dest bixin, û lêgerînek ji bo rêxistineke bêhempa derket holê. Di paradîgmaya PKKê de, fikra ku pirsgirêka rizgariya jinan pirsgirêka bingehîn e û bêyî derbaskirina pirsgirêka jinan pirsgirêkên civakî nayên derbaskirin, serdemeke xwerêvebirinê bi rêya nasnameya jinan da destpêkirin. Beşdarbûna jinên Kurd di têkoşîna azadiyê de di bin rêbertiya PKKê de ku li ser eksena rizgariya neteweyî pêş ket, lê pêşketina şerê gerîla û asta hişmendiya ku gihîştiye, wekî nêzîkatiyek îdeolojîk, diyar kir ku pirsgirêka sereke pirsgirêka rizgariya jinan e û bêyî çareserkirina pirsgirêka rizgariya jinan tu serkeftin nayê bidestxistin. Encamên van pêşketinan û rêbazên ku ji bo çareserkirina pirsgirêkan têne bikar anîn piştrast dikin ku têkoşîn gav bi gav li ser bingeha têkoşîna rizgariya zayendî xurt dibe. Ev yek dibe sedem ku jinên Kurd ku amadekariya şoreşek ji bo azadiya gel û welatekî dikin, hem di demên dijwar ên şer de şer bikin û hem jî perwerdehiyek bêhempa, rêxistinên bêhempa, artêşek bêhempa û partiyek jinan a bêhempa pêş bixin. Jinên Kurd ên ku bi PKKê re ketine nav têkoşîna rizgariya neteweyî û azadiyê, hêdî hêdî têkoşîna rizgariya jinan pêş dixin. Ev dibe pêvajoyek demdirêj lê bi bingehek baş.
WÊ BIDOME.